Tacir sıfatının hukuki sonuçları
Türk Ticaret Kanunu, tacirden ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmasını bekler (TTK m.18). Bu ölçüt, tüketicilere veya tacir olmayan kişilere tanınan bazı korumaların tacire uygulanmaması sonucunu doğurur. Örneğin tacirin üstlendiği cezai şart, fahiş olduğu gerekçesiyle indirilemez (TTK m.22).
Temerrüt, fesih veya ayıp gibi sonuç doğuran ihbarların noter, iadeli taahhütlü mektup, telgraf ya da güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta (KEP) ile yapılması gerekir (TTK m.18/3). Anlık mesajlaşma uygulamaları üzerinden yapılan bir fesih bildirimi, sonradan ispat tartışmasına yol açabilir. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlıklar ise asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.4).
Şirket kuruluşunda ortaklar sözleşmesi
Ticaret siciline tescil edilen ana sözleşme; unvanı, sermayeyi ve yönetim yapısını gösterir. Ortaklar arasında en çok uyuşmazlık doğuran konular ise çoğu zaman bu metinde yer almaz: ortaklardan birinin ayrılması hâlinde payın hangi değerden devralınacağı, ortaklardan birinin vefatı, aynı sektörde rekabet yasağı ve ortakların şirkete sağlayacağı emek bunlara örnektir.
Bu konuların kuruluş aşamasında ayrı bir ortaklar sözleşmesiyle yazılı hâle getirilmesi, ileride yargıya taşınabilecek uyuşmazlıkların kapsamını daraltır. Antalya'da turizm ve emlak alanında yabancı ortakla kurulan şirketlerde bu sözleşmenin iki dilde hazırlanması, metnin ortaklarca aynı biçimde anlaşılmasına katkı sağlar. Uyuşmazlık doğduktan sonra kanuni yollar sınırlıdır: anonim şirkette genel kurul kararına karşı iptal davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır (TTK m.445). Limited şirkette ortak, haklı sebep varsa mahkemeden şirketten çıkmasına izin verilmesini isteyebilir (TTK m.638).
Ticari alacaklarda zorunlu arabuluculuk
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat taleplerinde, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A). Bu aşama tamamlanmadan açılan dava usulden reddedilir.
Arabuluculukta anlaşma sağlanırsa, taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır (HUAK m.18/4). Bu belgeye dayanılarak doğrudan ilamlı icra takibi yapılabilir.
Alacaklı, arabuluculuk yerine doğrudan icra takibi de başlatabilir. Borçlu takibe itiraz ederse, itirazın iptali için genel mahkemede açılacak dava da para alacağına ilişkin olduğundan arabuluculuk kapsamında değerlendirilir. Yol seçiminden önce mevcut belgelerin ispat gücü değerlendirilmelidir.
- Faturayı alan tacir, sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse faturanın içeriğini kabul etmiş sayılır (TTK m.21/2).
- Cari hesap mutabakat yazıları ve e-fatura kayıtları, alacak miktarını gösteren başlıca delillerdir.
- Tacirler arası mal satışlarında açık ayıp iki gün, ilk incelemede anlaşılamayan ayıp sekiz gün içinde satıcıya bildirilmelidir (TTK m.23).
Çek ve senetlerde ibraz, takip ve itiraz süreleri
Çekin ibraz süresi, düzenlendiği yer ile ödeneceği yer aynıysa on gün, farklıysa bir aydır; farklı kıtalar söz konusuysa üç aydır (TTK m.796). Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara karşı başvuru hakkı kaybedilebilir. Çekten doğan başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar (TTK m.814). Bono bakımından ise hamilin düzenleyene karşı hakları, vade tarihinden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.749 ve m.778).
Karşılıksız çıkan çek için bankaya karşılıksızdır işlemi yaptırıldıktan sonra kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatılabilir (İİK m.167); hamil ayrıca şikâyette bulunarak ceza yargılaması yolunu işletebilir (5941 sayılı Çek Kanunu m.5). Kambiyo senedine dayalı bir takipte borçlunun borca itiraz süresi, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür (İİK m.168).
Ticari sözleşmelerin hazırlanması
Ticari sözleşmenin işlevi, en çok ilişkinin bozulduğu dönemde ortaya çıkar. Teslim ve kabulün hangi tutanakla belgeleneceği, döviz üzerinden belirlenen bedelin hangi kurdan çevrileceği, fiyat güncellemesinin koşulları ve bildirimlerin yapılacağı KEP veya tebligat adresleri sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
Cezai şartın tacir bakımından indirilemeyeceği dikkate alındığında, bu hükümlerin makul ve karşılıklı olarak kurgulanması önem taşır. Yabancı bir şirketle yapılan sözleşmelerde uygulanacak hukuk taraflarca seçilebilir (MÖHUK m.24); yetkili mahkeme veya tahkim kaydı ise uyuşmazlığın hangi ülkede çözüleceğini belirler.
Turizm işletmelerinin sözleşme ilişkileri
Antalya'da ticari uyuşmazlıkların sık görülen kaynaklarından biri turizm sektörüdür. Otel ile tur operatörü arasındaki kontenjan (allotman) sözleşmeleri, erken rezervasyon ödemelerinin iadesi, otel binasının işletme kirası veya yönetim sözleşmesi ile sezonluk yiyecek, çamaşırhane ve transfer tedarik sözleşmeleri bunların başında gelir.
Bu sözleşmelerde sezon sonu hesap mutabakatının süresi ve yöntemi, rezervasyon iptallerinde bedelin hangi tarafça üstleneceği ve turizm işletme belgesine (2634 sayılı Kanun) bağlı yükümlülüklerin hangi tarafça yerine getirileceği ayrıca düzenlenmelidir. Yabancı tur operatörleriyle çalışan işletmelerde sözleşme dili ile uygulanacak hukuk arasındaki uyum da kontrol edilmelidir. Sezon öncesinde tur operatörüne veya tedarikçiye yapılan ön ödemelerin hangi koşullarda iade edileceğinin de sözleşmede yer alması, sezon sonu uyuşmazlıklarını azaltır.
Yöneticilerin ve ortakların kişisel sorumluluğu
Şirketin tüzel kişiliği, yöneticileri her durumda korumaz. Şirketten tahsil edilemeyen vergi ve benzeri kamu alacaklarında kanuni temsilcilerin, limited şirketlerde ise ortakların sermaye payları oranında sorumluluğu gündeme gelebilir (6183 sayılı Kanun m.35 ve mükerrer m.35).
Görevden ayrılan müdürün ayrılışının ticaret siciline tescil ve ilan ettirilmemesi, sorumluluk döneminin belirlenmesini güçleştirir. Konyaaltı'ndaki büroda yapılacak görüşmede sicil kayıtları, imza yetkileri ve borç dönemleri birlikte incelenerek sorumluluk durumu değerlendirilebilir.