Mirasçıların ve terekenin belirlenmesi
Mirasçıların kim olduğu ve payları mirasçılık belgesiyle gösterilir (TMK m.598). Belge noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınabilir. Ancak mirasçılık ilişkisi yargılamayı gerektiriyorsa, nüfus kayıtları yeterli değilse veya işlemde yabancılık unsuru bulunuyorsa noter belge düzenleyemez; bu durumda sulh hukuk mahkemesine başvurulur.
Belgenin alınmasının ardından terekenin (ölenin geride bıraktığı mal, hak ve borçların bütünü) kapsamı belirlenir. Mirasçılık belgesiyle tapu müdürlüğüne ve bankalara başvurularak ölen kişiye ait kayıtlar öğrenilebilir. Taşınmazlar, banka hesapları, araçlar, şirket payları ve kredi borçları bu kapsama girer. Borçlar da mirasçılara geçtiğinden, terekenin borç tarafının tespiti en az malvarlığı kadar önemlidir.
Mirasın reddi ve üç aylık süre
Yasal mirasçılar mirası, ölümü öğrendikleri tarihten itibaren üç ay içinde reddedebilir; mirasçı olduğunu sonradan öğrenen için süre bu öğrenmeden başlar (TMK m.605 ve m.606). Ret beyanı sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır (TMK m.609).
Bu süre içinde tereke mallarının satılması, mirasçı tarafından edinilmesi veya olağan yönetimi aşan işlemler yapılması ret hakkını düşürebilir (TMK m.610). Terekenin borca batık olup olmadığı belirsizse, ret süresi içinde resmî defter tutulması istenebilir (TMK m.619); böylece ret veya kabul kararı, malvarlığı ve borçlar tespit edildikten sonra verilir.
Ölüm tarihinde mirasbırakanın borçlarını ödeyemeyeceği açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (TMK m.615). Ret süresi dolana kadar mirasçılara karşı icra takibi durur (İİK m.53).
Sağlıkta yapılan devirler: muris muvazaası ve tenkis
Mirasbırakanın ölmeden önce yaptığı tapu devirleri iki farklı davaya konu olabilir. Tapuda satış olarak gösterilen, ancak gerçekte bağış niteliği taşıyan ve mirasçılardan mal kaçırma amacıyla yapılan devirlerde muris muvazaası iddiasıyla tapu iptali ve tescil davası açılır. Bu dava, Yargıtay'ın 1 Nisan 1974 tarihli ve 1/2 sayılı içtihadı birleştirme kararına dayanır ve zamanaşımına tabi değildir.
Devir gerçekten bağış olarak yapılmış ve saklı pay (kanunun belirli yakınlara ayırdığı, ölüme bağlı tasarrufla da ortadan kaldırılamayan pay) zedelenmişse tenkis davası gündeme gelir. Saklı pay, altsoy için yasal miras payının yarısı, anne ve babanın her biri için dörtte biridir; sağ kalan eşin saklı payı ise altsoy veya anne-baba ile birlikte mirasçı olduğunda yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür (TMK m.506).
Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda ölüm tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571). Hangi davanın açılacağı, devir bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğine ve mirasbırakanın amacına göre belirlenir.
Vasiyetnamenin şekli, açılması ve iptali
Vasiyetname resmî, el yazılı veya sözlü şekilde yapılabilir (TMK m.531). El yazılı vasiyetnamenin baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılması, yıl, ay ve gün olarak tarih içermesi ve imzalanması gerekir (TMK m.538). Ölümden sonra bulunan vasiyetname gecikmeksizin sulh hukuk mahkemesine teslim edilmelidir.
Vasiyetname; ehliyetsizlik, yanılma, aldatma veya korkutma, içeriğin hukuka aykırılığı ya da şekle aykırılık nedenleriyle iptal ettirilebilir (TMK m.557). İptal davası, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren on yıl içinde açılır; iyiniyetli olmayan davalılara karşı bu süre yirmi yıldır (TMK m.559).
Vasiyetname düzenlenirken saklı payların gözetilmesi gerekir. Malvarlığının tamamını tek bir kişiye bırakan vasiyetname geçersiz olmasa bile saklı paylı mirasçıların tenkis talebine konu olabilir. Noter veya sulh hakimi gibi bir resmî memur önünde iki tanıkla düzenlenen resmî vasiyetname (TMK m.532), kaybolma ve ispat bakımından daha az tartışma doğurur.
Paylaşım, arabuluculuk ve ortaklığın giderilmesi
Mirasçılar, paylaşma yapılana kadar tereke üzerinde elbirliğiyle malik olur; bu dönemde önemli işlemler için kural olarak birlikte hareket etmeleri gerekir. Mirasçılar anlaşırsa yazılı bir paylaşma sözleşmesi yapılabilir (TMK m.676).
Anlaşma sağlanamazsa ortaklığın giderilmesi davası sulh hukuk mahkemesinde açılır. Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (HUAK m.18/B). Mahkeme, malın aynen bölünmesi mümkün değilse satış yoluyla paylaşmaya karar verir. Antalya'nın kırsal ilçelerinde kuşaklar boyunca paylaşılmamış hisseli tarla ve bahçeler, bu davaların sık rastlanan konuları arasındadır.
- Mirasçılık belgesi ve güncel tapu kayıtları temin edilir
- Diğer mirasçılara yazılı paylaşım önerisi iletilir
- Sonuç alınamazsa arabuluculuk bürosuna başvurulur
- Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa sulh hukuk mahkemesinde dava açılır
Yabancı mirasçılar ve yabancı uyruklu mirasbırakan
Mirasa, ölenin vatandaşı olduğu devletin hukuku uygulanır; Türkiye'deki taşınmazlar hakkında ise Türk hukuku geçerlidir (MÖHUK m.20). Antalya'da konut sahibi olan bir yabancının ölümü hâlinde, kural olarak banka hesapları ve taşınır mallar bakımından kendi ülkesinin hukuku, konut bakımından Türk miras hukuku uygulanır; ülkeler arasındaki ikili anlaşmalar da ayrıca incelenir.
Yabancı mirasçının taşınmazı adına tescil ettirebilmesi, yabancıların taşınmaz edinimine ilişkin kurallara da bağlıdır. Yurt dışındaki mirasçıların Türkiye'deki işlemleri çoğunlukla vekâletnameyle yürütülür. Mirasçılar ayrıca kanunda öngörülen süre içinde vergi dairesine veraset ve intikal vergisi beyannamesi vermekle yükümlüdür. Konyaaltı'ndaki büroda yapılacak görüşme öncesinde ölüm belgesi, nüfus kayıt örneği ve tapu bilgilerinin hazır bulundurulması ilk değerlendirmeyi kolaylaştırır.